Bosna i Hercegovina u sustavu Osmanske imperije

U XV – XVIII st. se zaustavio politički, socijalni i ekonomski razvoj Bosne i Hercegovine. Dugo vrijeme su gospodarstvo i upravljanje, a također sistem društvenih i političkih odnosa bili na nivou druge polovine XV st. To se objašnjavalo time da se država pretvorila na jednu od evropskih provincija Osmanske imperije.

Osvajanje Bosne Turcima je imalo svoje osobine. Najvažnija od njih je brzina i gotovo odsutstvo otpora kod Bosanaca. Naučnjaci smatraju da se to objašnjava postojanjem bogumilstva: Bosanci i Hercegovci nisu hteli da učestvuju u borbi hrišćanstva i muslimanstva.

Većina istraživača na isti način objašnjava i taj fakt da odmah posle dolaska Turaka puno bosanskih bogataša su prešli u muslimanstvo. Pri tome su sačuvali svoja prava, imovinu i privilegije.

To je imalo veoma veliki uticaj na dalji razvoj zbivanja u državi. U Bosni i Hercegovini imućni ljudi su se odvojili od većine prostog pravoslavnog naroda, i postali „desnom rukom“ turske politike u zemlji. Pri tome je bila sačuvana feudalna organizacija ekonomskog, društvenog i političkog života koja je bila prisutna na ovom podrućju pre dolaska Turaka.

Uz neko vrijeme su bosanski „begovi“ i „age“ dobili visoki stepen samostalnosti. To se desilo zbog udaljenosti od centra Imperije, što je prouzrokovalo veću ekspluataciju stanovništva, koje je moralo daveti gazdi veći dio proizvedene robe u poređenju na ostale delove Osmanske Imperije (trećinu umesto desetine).
Proces islamizacije se počeo i kod drugih slojeva stanovništva Bosne i Hercegovine. Glavni je razlog tog procesa želja bolje se prilagoditi za nove uslove života. Motivi su imali životni karakter.

Dakle, možemo da kažemo da od XVI st. Bosna i Hercegovina je postala ne samo pogranična civilizovana zemlja i objekat političkih interesa nekih evropskih zemalja (Austrije, Italije, Rusije), nego i teritorija gdje se formiralo originalno ujedinjenje sa etničkim i vjerskim principima.

Sa tačke gledišta administrativnog upravljanja, Bosna je također imala neku specifiku: gradovima i nekim regijama zemlje su upravljali „kapetani“. Njihova vlast se nasledila tokom dugog vrijemena i ostajala kod predstavnika istih rodova. U Travniku je bilo sjedište velikog vizira, koji je bio glavni u toj provinciji. U Sarajevu se nalazio turski garnizon.

Kroz neko vrijeme je Osmanska imperija počela degradirati i izgubila svoju moć, nije mogla uticati na situaciju u daljim regijama. Uloga vizira je postala manja. Krajem XVIII st. su bosanski begovi poćeli pokazivati otvoreno nepriznanje turske vlade, jer su se osečali neovisnim od Porte.

Ustanak bosanskih feudalaca protiv sultana se počeo 1831. g. Na čelu ustanka je bio kapetan Husejin. Feudalci su dobili nekoliko pobjeda i raširili zonu svog djelovanja na većinu teritorije države. Uskoro su njih Turci uhvatili, ali ustanci nisu prestali.

Poslednji je bio na čelu sa Omer-pašom Latasom 1851. g. To je bio uspješan pokušaj oboriti separatizam. Kao rezultat tog pokušaja je smrt većine bosanskih begova, a autoritet sultanove vlade se ojačao. Nakon pobjede su Turci promjenili način upravljanja tom zemljom. Glavni zadatak te promjene je bilo pojačanje uloge centra i smanjenje prava i sloboda domaćih feudalaca. Glavni dužnosti nisu više zauzimali Bosanci, nego Turci koji su dolazili iz Stambula i drugih djelova Osmanske imperije.

U drugoj polovini 50-70. g. XIX st. se pogoršala situacija u Bosni i Hercegovini. Socijalne i ekonomske sporove je dopunjavao separatizam domaćih bogataša.
Osmanska imperija je bila u to vrijeme u vrlo nezgodnom položaju. Evropske zemlje su vršili jak pritisak na nju. Kao posledica toga – Osmanska imperija nije mogla da kontroliše situaciju u BiH. U lipnju 1875. g. se počeo ustanak u Hercegovini. U kolovozu iste godine je prešao i na teritoriju Bosne.

Ustanak je imao antiturski karakter i socijalni pravac. Glavna njegova osobina je opozicija hrišćanstva i muslimanstva. Zato su na čelu bosanskih ustanaka bili katolički sveštenici, a podršku je njima pružila Austrija.

Ustanak u Hercegovini je bio vrlo značajan u cijeloj evropskoj istoriji. Trajao je i 1876. g. Gotovo sve evropske zemlje su obratili na njega pažnju. Prvo Srbija i Crna Gora, a kasnije (u travnju 1877. g.) i Rusija su počele rat protiv Turske.

Po San-Stefanskom mirovnom ugovoru BiH je trebala da dobije samoupravljanje. Gubernatorom provincije je mogao da bude samo predstavnik hrišćanstva, što je značilo nastavljanje borbe protiv Turaka. Ali praktički to se nije ostvarilo. To se objašnjava uticajem na situaciju u Bosni i oko nje međunarodnim faktorima. U to vrijeme se formira razlika u pogledima na rešenje takozvanog „istočnog pitanja“ između Zapadne Evrope i Rusije. Glavno je mjesto u životu BiH zauzela Austro-Ugarska. Ostale zapadnoevropske zemlje su priznale da je oslobodila balkanske slovene od turske zavisnosti.